بخش دوم :حجت یا استدلال

مبحث یکم:ازنظرشکلی(صورت قضیه)

کشف قضایای مجهول بوسیله قضایای معلوم را حجت نامند.بر دو گونه است مباشر وغیر مباشر

اول:مباشر-اگاه شدن از صحت وسقم یک قضیه توسط (یک) قضیه دیگر

اقسام استدلال مباشر:تقابل(تناقض-تضاد-تداخل-داخلتان تحت التضاد)-عکس(مستوی-نقیض)-نقض(موضوع-محمول-هردو)

۱-تناقض:اختلاف درکم وکیف دوقضیه .نتیجه صدق یکی کذب دیگریست وبالعکس

مثال:هر انسانی ناطق است متناقض با بعضی از انسانها ناطق نیستند

درتناقض هشت وحدت  شرط دان     وحدت موضوع ومحمول ومکان

وحدت شرط واضافه جزءوکل         قوه حمل وفعل دراخرزمان

۲-تضاد:دوقضیه کلی که در کیف مختلفند.نتیجه صدق یکی کذب دیگریست وبالعکس

مثال:هر انسانی ناطق است متضاد باهیچ انسانی ناطق نیست

۳-تداخل:دوقضیه متحد درکیف ومختلف درکم.نتیجه صدق یکی صدق دیگریست نه بالعکس

مثال: هر انسانی ناطق است .بعضی انسانها ناطقند(متداخل)

۴-داخلتان تحت التضاد:دو قضیه مختلف درکیف ومتحد درجزئیت .نتیجه صدق یکی صدق دیگری نه بالعکس

مثال:برخی انسانها کاتب اند-برخی انسانها کاتب نیستند

۵-عکس مستوی:دوقضیه متحد درکیف باجابجائی موضوع ومحمول.نتیجه صدق یکی صدق دیگری

مثال:هر انسانی ناطق است وبعضی ناطقها انسانند

۶-عکس نقیض:دوقضیه متحد درکیف ومحمول باجابجائی نقیض موضوع  با نقیض محمول.نتیجه صدق هردو(قدما)

مثال:هر انسانی ناطق است وهر غیر ناطقی غیر انسان است

۷-عکس نقیض:جابجائی نقیض محمول با موضوع واختلاف در کیف .نتیجه صدق هردو(متاخرین)

مثال:هر انسانی ناطق است وهیچ غیر ناطقی انسان نیست

۸-نقض موضوع:نقیض موضوع واختلاف در کیف وکم.نتیجه صدق هردو

مثال:هر انسانی ناطق است برخی غیر انسانها ناطق نیستند

۹-نقض محمول:نقیض محمول واختلاف در کیف واشتراک درکم نتیجه صدق هردو

مثال:هر انسانی ناطق است وهیچ  انسانی غیر ناطق نیست

۱۰- نقض هردو:نقیض هردو واختلاف درکم واشتراک در کیف نتیجه صدق هردو

مثال:هرانسانی ناطق است برخی غیر انسانها غیر ناطقند

دوم:غیر مباشر-اگاه شدن ازصحت وسقم یک قضیه توسط دویاچندقضیه دیگر

اقسام استدلال غیرمباشر:

۱-تمثیل-سیر افقی ذهن از یک امر جزئی بیک امر جزئی دیگر ازراه مشابهت اندو(قیاس بنفس)

۲-استقراء-سیرصعودی ذهن ازچندامرجزئی  بسوی یک امرکلی(تام-ناقص)

۳-قیاس-سیر نزولی ذهن از یک امر کلی بیک امرجزئی (قول مولف من قضایابحیث یلزم بذاته قول اخر) قیاس بردوگونه است  مرکب وبسیط

قیاس مرکب:۱-مساوات-قیاسی که براساس قضیه مساوات که خارج از مقدمات است تشکیل میشود در این قیاس حدوسط نداردویک مقدمه خارج از مقدمتین وجود دارد.الف باب مساویست ب هم با ج مساویست پس الف با ج مساویست(ابن سینا)

۲-برهان خلف- اثبات امری ازطریق اثبات خلاف نقیض ان مانند برهان وجودی سنت انسلم

قیاس بسیط-الف اقترانی(اشتمال واندراج)

۱-حملی:هریک ازدوقضیه قیاس از۴شکل محصورات تشکیل ودرنتیجه باضرب اندو۱۶ضرب بوجود میاید با توجه بشروط کلی(موجبه بودن یکی ازدومقدمه-کلی بودن یکی ازدومقدمه-حدوسط درهردوازهرجهت یکی باشد)۷مورد حذف وباتوجه به اشکال چهارگانه نتیجه تابع اخس مقدمتین است(جزئی وسالبه)

قانون استنتاج:پس ازتشخیص اینکه دومقدمه ازچه شکل برخوردارندواینکه حدوسط خللی نداردحدوسط راحذف اکبررابراصغرحمل میکنیم کم وکیف ان تابع اخس مقدمتین است یعنی اگریکی سلبی باشدحتما سالبه واگرجزئی باشدحتماجزئی است

اوسط اگرحمل یافت دربرصغری و باز     وضع بکبری گرفت شکل نخستین شمار

حمل بهردو دوم وضع بهردوسوم        رابع اشکال را عکس نخستین شمار

مغکب وخینکب زبعدش مغکیین         همچنین باشد میینکغ یاکه باشد خینکیین

شکل اول:(مغکب)موجبه بودن صغری وکلی بودن کبری۴مورد صحیح انتاج میشود

دلیل:بدیهی الانتاج است وسایراشکال براساس شکل اول است

شکل دوم-خینکب :اختلاف کیف در مقدمتین وکلیت کبری(۴جواب صحیح دارد) نتیجه درشکل دوم همیشه سالبه است

شکل سوم:(مغکیین)موجبه بودن صغری وکلیت یکی ازدومقدمتین ۶جواب دارد نتیجه همیشه جزئی است

شکل چهارم: (میینکغ )موجبه بودن یکی ازدومقدمه وکلیت صغری ۵شکل صحیح دارد یا(خینکیین)اختلاف درسلب وایجاب وکلیت یکی ازدومقدمتین که۴شکل صحیح دارد.

شروط اختصاصی:نبودن سالبه جزئیه درمقدمتین-کلی بودن صغری درصورت موجبه بودن مقدمتین

۲-شرطی:دراین مورد نیز مشابه اقترانی حملی است مثال:اگر خورشیدطلوع کند روز موجود میشود(صغری)    اگرروزموجودشود  فضاروشن میگردد(کبری)   پس اگر خورشید طلوع کند فضاروشن میگردد(نتیجه)

ویاترکیبی ازحملی وشرطی:اگرموجودی انسان باشد  حیوان است  علی انسان است  پس علی حیوان است.

ب:استثنائی :باقضایای شرطیه بوجود میایدودارای کلمه استثناء است که نتیجه یانقیض ان درمقدمات وجود دارد.

۱-شرطیه متصله:دردوحالت منتج است(وضع  مقدم ورفع تالی)

اگرباران بیایدزمین خیس میشود   لیکن باران امد پس زمین خیس شد(وضع مقدم)

اگرباران بیاید زمین خیس میشود لیکن زمین خیس نبود پس باران نیامد(رفع تالی)

۲-شرطیه منفصله: یک:حقیقیه:درهرچهار حالت منتج است(وضع ورفع تالی)(تناقض)

این عددزوج است یا فردلکن زوج است پس فرد نیست لکن فرد است پس زوج نیست لکن فرد نیست پس زوج است لکن زوج نیست پس فرد است

دو:مانعه الجمع:دوجامنتج است(درصورت وضع مقدم وتالی)(تضاد)

این شتر یازرداست یاابی لکن زرداست پس ابی نیست لکن ابی است پس زردنیست

سه-مانعه الخلو:دوجامنتج است(درصورت رفع مقدم وتالی)(تضایف)

مکافات عمل دردنیاست ویا اخرت لکن دراخرت نیست پس دردنیاست لکن دردنیا نیست پس دراخرت است.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *